Inne wydarzenia:

WYSTAWA ARCHITEKTURY I WNĘTRZ W OTOCZENIU OGRODOWYM
Lokalizacja: KRAKÓW, MAJ - PAŹDZIERNIK 1912
Plakat wystawy projektu Józefa Czajkowskiego


"Celem praktycznym wystawy jest okazać w obecnym stadium przebudowywania się miasta i wsi, typy domów praktycznych i pięknych zarazem dla mieszkańców miasta i wsi, a wiec typy dworku podmiejskiego, domków dla robotnika i rękodzielnika, zagrody włościańskiej".**
Okolicznościowy znaczek


Organizatorzy wystawy: Delegacja Architektów Polskich i Towarzystwo „Polska Sztuka Stosowana”

Patronat: Gmina Miasta Krakowa

Patronat honorowy: arcyksiążę Karol Stefan z Żywca



Komitet Szerszy Wykonawczy (34 osoby):

Prezes - Józef Horoszkiewicz, prezes Krakowskiego Towarzystwa Technicznego

Zastępcy: I - Józef Sare – radca dworu, wiceprezydent m. Krakowa

II – architekt prof. Władysław Ekielski – równocześnie prezes Komitetu Wykonawczego

Wiceprezesi: prezesi Kół Architektów: w Krakowie – prof. Sławomir Odrzywolski, we Lwowie – Ludwik Baldwin Ramułt, w Warszawie – Kazimierz Loewe

I sekretarz - inż. Stanisław G. Żeleński

II sekretarz - Witold Noskowski

Skarbnik - inż. Leonard Nitsch



Komitet Wykonawczy (13 osób):

Prezes – architekt prof. Wacław Ekielski

Wiceprezes – architekt Tadeusz Stryjeński, radca budownictwa

Sekretarz – architekt Jerzy Warchałowski, redaktor „Architekta” i prezes Towarzystwa „Polska Sztuka Stosowana”

Skarbnik – architekt Franciszek Mączyński

Członkowie Komitetu: malarze – Józef Czajkowski, Jan Bukowski, Karol Frycz, architekci – dr Stanisław Soliński, krajowy instruktor ogrodnictwa, prezes Towarzystwa Ochrony Piękności Krakowa i okolicy, Wacław Krzyżanowski, Adolf Szyszko-Bohusz, Ludwik Wojtyczko, Kazimierz Wyczyński i Bolesław Malecki, inspektor plantacji miejskich.



Wystawę Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowym otwarto w Krakowie w dniu 4 czerwca 1912 r. przy czym uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło 8 czerwca. Opóźnienie nastąpiło na skutek ulewnych deszczów, które spowodowały wstrzymanie na pewien czas prac budowlanych. Wystawa została urządzona na terenach pofortecznych, między obszarem Błoń a parkiem dr Jordana. Trwała cztery i pół miesiąca i była przedsięwzięciem bezprecedensowym w swojej skali i rozmachu, zarówno na gruncie polskim jak i europejskim. Zaprezentowano na niej plany i modele domów mieszkalnych dla rodzin o różnym stopniu zamożności oraz wzorcowe domy w skali 1:1 z pełnym wyposażeniem i umeblowaniem. Wystawie towarzyszyła również bogata ekspozycja materiałów budowlanych.



Cele wystawy:

- dostarczenie nowoczesnej koncepcji zagospodarowania nowych terenów uzyskanych przez Kraków po 1910 r.,

- dostarczenie konkretnych wzorów budownictwa mieszkaniowego poprzez prezentacje rezultatów ogłoszonego jesienią 1911r. konkursu na 5 typów domów mieszkalnych jednorodzinnych i wielorodzinnych. Plany i modele wzorcowych domów zaprezentowano w pawilonie głównym podczas trwania wystawy. Podobny cel miała budowa w skali 1:1 czterech typów domów przeznaczonych dla rodziny mieszczańskiej, rzemieślniczej, robotniczej i rodziny rolnika. Budynki miały wzorcowy charakter, charakteryzowały się dużą jak na owe czasy nowoczesnością i funkcjonalnością. Były też w pełni wyposażone i umeblowane, by i w tej mierze dostarczyć gotowych wzorców,

- reklama rodzimych wyrobów, a pośrednio pomoc w zwalczaniu obcej konkurencji na krajowym rynku budowlanym i zapobieżenie wypływowi milionów koron za granicę, poprzez urządzenie w ramach wystawy osobnej ekspozycji surowców i materiałów budowlanych firm polskich ze wszystkich trzech zaborów.
Plan sytuacyjny wystawy


"Wystawa zorganizowana została na gruntach pofortecznych, między parkiem dr Jordana, przylegającym do terenu wystawowego od zachodu a obszarem Błoń od południa. Plac wystawy łączył z Błoniami mostek żelbetowy, zaprojektowany przez inż. Mariana Lutosławskiego przerzucony przez stare koryto Rudawy. Bliskie sąsiedztwo Błoń, stanowiących miejsce rekreacji i niedzielnych przechadzek Krakowian, pozwalało liczyć na dużą frekwencję".*
Pawilon główny od strony wejścia - Projektowali Ludwik Wojtyczko i Józef Czajkowski


"Neoklasyczny w planie pawilon główny, zaprojektowany przez Ludwika Wojtyczkę i artystę malarza Józefa Czajkowskiego, usytuowany został na wprost wejścia głównego na wystawę. Pawilon składał się z obszernego westybulu, zwieńczonego neobarokowym szczytem i przylegających do niego z dwóch stron skrzydeł. Każde skrzydło podzielone było na cztery sale, oświetlone przez okna umieszczone w wysokim dwuspadowym dachu. Lewe skrzydło zamykała kapliczka, zaprojektowana przez Jan Bukowskiego z myślą o większych dworach wiejskich.

W obu skrzydłach pawilonu organizatorzy urządzili wystawę prac architektonicznych, przedstawiających różnorodne rozwiązania w zakresie indywidualnego i zbiorowego budownictwa mieszkaniowego. Był to plon konkursu na pięć typów domów mieszkalnych, ogłoszonego jesienią 1911 r. przez Delegację Architektów Polskich i Komitet Wystawy w porozumieniu z Prezydium m. Krakowa, które wyasygnowało fundusze na nagrody. Konkurs został rozstrzygnięty w czerwcu 1912 r. Spośród nadesłanych 40 prac, do konkursu zakwalifikowano 35. Prace te w postaci rysunków, rzutów i modeli w skali 1:50, wystawiono w pawilonie przy zachowaniu podziału na pięć grup”. *
Pawilon główny. Od strony placu głównego wystawy
Projektowali Ludwik Wojtyczko i Józef Czajkowski
Hala wystawowa w pawilonie głównym
Projektował Józef Czajkowski
Rzut pawilonu głównego
Projektowali Ludwik Wojtyczko i Józef Czajkowski
Teatrzyk, restauracja, kawiarnia
Projektował Józef Czajkowski
Teatrzyk, restauracja, kawiarnia. Rzut parteru
Projektował Józef Czajkowski
Weranda restauracji
Projektował Józef Czajkowski
Ogólny widok placu i pawilon orkiestry - Projektował Józef Czajkowski

"w pasie rekreacyjnym wybudowano półkolistą muszlę koncertową proj. Józefa Czajkowskiwego, pawilon w którym mieścił się teatrzyk, restauracja i kawiarnia, autorstwa tego samego twórcy, oraz gospodę zaprojektowaną przez Wacława Krzyżanowskiego. Pawilon Czajkowskiego nawiązywał planem do pawilonu głównego (pośrodku prostokątna przestrzeń przeznaczona dla teatru, do której przylegały dwa skrzydła mieszczące restaurację i kawiarnię). Eklektyczny w wyrazie (elementy neorenesansowe, neobarokowe, polski ganek na słupach, łamane polskie dachy), stanowił przeciwieństwo założonej na planie prostokąta, surowej bryły gospody, urozmaiconej jedynie neobarokowym szczytem".**
Gospoda - Projektował Wacław Krzyżanowski

Baron Jan Gotz-Okocimski przeznaczył na budowę gospody 4 500 koron.
Gospoda. Rzut
Projektował Wacław Krzyżanowski
Pergola - wystawa materiałów budowlanych. Projektował Władysław Ekielski

"Wystawa prób materiałów budowlanych. Wystawę zorganizował Ekielski w specjalnie na ten cel zaprojektowanej przez siebie neorenesansowej pergoli o długości 72 m, z dwunastoma parami kolumn podtrzymujących dach, z jednej strony zamkniętej pełną ścianą, z drugiej natomiast przeszklonej tak, by można było oglądać wystawę z zewnątrz. Kolumny, z których każda para wykonana była z innego gatunku kamienia, pochodziły z ośmiu kamieniołomów z terenów zaboru austriackiego i z trzech w Królestwie. Do udziału w wystawie zaproszeni zostali przedsiębiorcy ze wszystkich trzech zaborów. Poza różnorodnymi surowcami budowlanymi, pochodzącymi ze złóż krajowych, na wystawie zaprezentowano bogaty zestaw gotowych wyrobów dla budownictwa, wytwarzanych przez rodzimy przemysł we wszystkich trzech zaborach".*
Dworek podmiejski. Widok od frontu - Projektował Józef Czajkowski

" ...największym zainteresowaniem zwiedzających cieszył się dworek podmiejski. Zaprojektował go Józef Czajkowski wzorując się na dworze w Koszutach koło Środy w poznańskiem. Dworek widoczny z daleka wśród zieleni zwracał uwagę malownicza bryłą, w której spotykały się formy renesansowe, barokowe, neoklasycystyczne z formami przeniesionymi ze stylu zakopiańskiego. Złożyły się one na eklektyczną całość, ukształtowaną zgodnie z charakterystyczną dla stylu zakopiańskiego zasadą dodawania brył. Dworek był jednopiętrowy, ale godnie z tradycją pobielany. Od frontu posiadał swojski ganek, wsparty na dwóch parach kolumn i przykryty półdaszkiem, który przechodził na ściany i obiegał budynek dokoła., oddzielając parter od pierwszego piętra. Nad gankiem nadbudowano pseudobarokowy wykusz z falistym szczytem. Podobny szczyt wieńczył uskokowy ryzalit z balkonem dodany do lewego boku budynku. Na osi ganku, z tyłu dworku, znajdował się trójboczny neorenesansowy wykusz, osadzony na obszernej werandzie, który przechodził na pierwszym piętrze w loggię, krytą namiotowym daszkiem. Dworek nakrywał półszczytowy dach.

Przed dworkiem urządzono ogród owocowy, warzywny i kwiatowy według projektu Józefa Czajkowskiego, za dworkiem natomiast sad owocowy o promieniście rozchodzących się ścieżkach. Nad techniczną stroną zakładania ogrodu czuwał dr Stanisław Goliński, kierownik całości robót ogrodniczych na wystawie".*
Fragment wnętrza dworku - Projektował Józef Czajkowski

"Urządzeniem wnętrz dworku zajęli się artyści skupieni w Towarzystwie "Polska Sztuka Stosowana", współpracujący z nimi rzemieślnicy i firmy prywatne. Przy urządzaniu wnętrz wykorzystano także wyroby wytwarzane masowo. Pochodziły jednak z polskich fabryk i spełniały artystyczne wymogi Komisji Wykonawczej".*
Dworek podmiejski. Widok od ogrodu
Projektował Józef Czajkowski
Dworek podmiejski
Projektował Józef Czajkowski
Dworek podmiejski. Rzut parteru
Projektował Józef Czajkowski
Domek robotniczy dla dwóch rodzin - Projektował Franciszek Mączyński

"...parterowy domek z frontem ozdobionym dwoma ryzalitami zwieńczonymi daszkami, przeznaczony dla dwóch rodzin robotniczych. Dom zaprojektował Franciszek Mączyński natomiast roboty budowlane i stolarskie wykonał Józef Kobos. Umeblowanie izb prostymi, tanimi sprzętami zaprojektowanymi przez Franciszka Mączyńskiego, było dziełem Ambrożego Chrobaka. Dom wybudowano z najtańszego materiału, tzw. pustych cegieł betonowych o wym. 60x30x25. Otaczały go dwa identyczne, oddzielone od siebie ogródki, każdy o powierzchni 400 m2. Każde z mieszkań o powierzchni 65 m2(przeznaczone dla rodziny 5 - osobowej), składało się z kuchni, służącej jednocześnie za jadalnię, sypialni, spiżarni i WC. W małej sieni znajdowały się schody prowadzące na strych i do piwnicy" *
Domek robotniczy dla dwóch rodzin. Rzut
Projektował Franciszek Mączyński
Dom rękodzielnika z warsztatem stolarskim - Projektował Adolf Szyszko-Bohusz

"Na prawo do domku robotnika umieszczono dom dla rękodzielnika. 'Dom ten - napisano w katalogu wystawy - przeznaczony jest dla stolarza, który szukając tańszych gruntów poza obrębem śródmieścia, znalazł możliwość wybudowania pracowni z mieszkaniem i urządzenia ogródka kwiatowego i warzywnego'. Budynek nawiązujący do wiejskiego typu domu z wyżką zaprojektował Adolf Szyszko-Bohusz. Na parterze domu mieściła się pracownia ręczna, warsztat maszynowy, kancelaria, szatnia i WC. Na piętrze kuchnia, spiżarnia, jadalnia, sypialnia, pokój dla terminatorów, łazienka i WC. Łączna powierzchnia zabudowana domu wynosiła 121 m2. O ile parter był murowany, to część mieszkalna wbudowana w dach - drewniana. Przy domu mieściła się przybudówka na motor i szopa na materiał do obróbki".
Dom rękodzielnika z warsztatem stolarskim. Rzut parteru i pięterka

Projektował Adolf Szyszko-Bohusz
Zagroda włościańska. Chata - Projektował Zdzisław Kalinowski
Zagroda włościańska. Chata - Projektował Zdzisław Kalinowski

"Na prawo od domu rękodzielnika znajdowała się zagroda włościańska, zaprojektowana przez warszawskiego architekta Zdzisława Kalinowskiego. Zagroda składała się z chaty, stodoły i obory. Przeznaczona była dla średniozamożnego włościanina. Chata o swojskim wyglądzie, z czterospadowym podwyższonym dachem, pobielanymi ścianami i małymi okienkami, także rozkładem pomieszczeń nawiązywała do tradycji ludowego budownictwa (sień biegnąca na przestrzał domostwa, skąd wyjście na strych i zejście do piwnicy, po jej obu stronach: izba, świetlica i komora). Jednakże do jej budowy użyto nie drewna i słomianego poszycia, powszechnie stosowanego w Galicji, ale cegły i dachówki, dając w tej mierze nowoczesny wzór dla budownictwa wiejskiego. Z tych samych materiałów zbudowano oborę, natomiast kryta dachówką stodoła, wsparta na murowanych filarach, ściany miała wyplecione z wikliny." *
Zagroda włościańska. Stajnia, stodoła, studnia
Projektował Zdzisław Kalinowski
Zagroda włościańska. Stajnia, stodoła, studnia
Projektował Zdzisław Kalinowski
Zagroda włościańska. Zagospodarowanie
Projektował Zdzisław Kalinowski
Zagroda włościańska. 1. Obórka. Widok frontowy i boczny. 2. Chata. 3. Stodoła z wozownią.
Projektował Zdzisław Kalinowski
Koszt wystawy szacowano na 250 000 koron. Fundusze pochodziły z instytucji rządowych, przemysłowych i finansowych a także od osób prywatnych. W chwili otwarcia dysponowano kwotą 121 tys. koron, dochód z wystawy wyniósł 91 tys. (bilety wstępu, katalogi pocztówki, czynsze za sklepy, dochody z restauracji i kawiarni i inne). Wystawę zamknięto deficytem finansowym 44 788 koron, który i tak okazał się mniejszy niż się spodziewano. Gmina Miasta Krakowa przekazała pod wystawę 5 morgów gruntów pofortecznych pofortecznych oraz 23 000 koron na jej urządzenie.

Wystawę Architektury i Wnętrz w otoczeniu ogrodowym zamknięto 8 października 1912 r. Od czerwca do października odwiedziło ją 100 tys. osób. Wystawie towarzyszyło wiele pochlebnych recenzji i wzmianek prasowych. Przeszła ona do historii polskiego wystawiennictwa jako przedsięwzięcie prekursorskie pod względem zamysłu i skali.

Pawilony wystawowe, które zostały wraz z całym terenem powystawowym przekazane w dzierżawę Komitetowi Wykonawczemu były przez ten komitet podnajmowane, by w ten sposób pokryć deficyt jaki wystawa przyniosła.

"W sierpniu 1914 r. pawilony były schronieniem dla mobilizujących się oddziałów wojskowych. Pawilon główny i teatr zamieniono na koszary, w dworku ulokowano biura kwaterunkowe, prowiantowe i kantynę żołnierską, w domku rzemieślnika mieściła się intendentura, a w gospodzie kuchnia i szwalnia. Dopiero listopadowe chłody zmusiły legionistów do opuszczenia powystawowych pawilonów. Pawilony nie przetrwały wojny. W 1915 r. strawił je ogień, zaprószony nieopatrznie przez stacjonujących tam oddział honwedów".*
Źródła materiałów:

Album wystawy "Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowem w Krakowie MCMXII 30 rycin" Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem J. Filipowskiego.



* Fragmenty tekstu zaczerpnięto z artykułu Marii Zientara

"Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym w Krakowie w 1912 r." opublikowanym w: Krzysztofory 18. Zeszyty naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Kraków 1991, s.100-110. http://www.mhk.pl/sklep/main/produkt.php?i=142

** "Architekt" R. XIII 1912
RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: ronet@ronet.pl, poczta@ronet.pl