Inne wydarzenia:

LACHERT SZANAJCA
Lokalizacja: Tworzyliśmy z Józefem Szanajcą całkowitą wspólnotę. Była to największa, niepowtarzalna przyjaźń mego życia. Myślę, że taka przyjaźń należy do najlepszych wydarzeń, jakie człowieka mogą spotkać. /Bohdan Lachert
Bohdan Lachet z Józefem Szanajcą na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r.


Józef Szanajca poległ 24 września 1939 roku w Płazowie, koło Tomaszowa Lubelskiego, biorąc udział w nocnym patrolu wojska polskiego. Zginął na wiejskiej drodze, za kierownicą swego sportowego samochodu Tatra, trafiony w czoło kulą z serii karabinu maszynowego. Pochowano go na miejscowym cmentarzu, a wieści o ostatnich chwilach jego życia dotarły do mnie po upływie prawie dwu lat. Informacje te uzyskałem w Płazowie w 1941 roku przy odbiorze dokumentów i przedmiotów osobistego użytku poległego przyjaciela. Odnalazłem również współtowarzysza nocnego patrolu i pasażera Tatry, rotmistrza Deżakowskiego.

W poszukiwaniu utraconej obecności przyjaciela i poczuciu nieuchronnego zapadania w przeszłość obrazu jego osoby sięgnąłem do warsztatu rzeźbiarskiego, by po raz pierwszy i jedyny odtworzyć rysy i wyraz twarzy oglądane w ciągu siedemnastu lat obcowania z nim i wspólnej pracy. Około dwu tysięcy godzin wyrwanych zostało ponurej okupacji hitlerowskiej. Pracowałem pod urokiem pogłosu przeszłości. Były to lata 1943—1944.

Józef Szanajca urodzony w Lublinie 17 marca 1902 roku żył zaledwie trzydzieści siedem lat. Okres dojrzałości jego krótkiego życia wypełniała intensywna praca twórcza. W ciągu siedemnastu lat stałej naszej współpracy oraz dorywczej z Włodzimierzem Winklerem (piętnaście prac), Lechem Niemojewskim (trzynaście prac), Anatolią i Romanem Piotrowskimi (sześć prac), Barbarą i Stanisławem Brukalskimi (pięć prac), Stanisławem Hemplem (cztery prace), grupą Praesens i Prodar (Producenci i Architekci) szereg projektów, ze Zbigniewem Wasiutyńskim i Franciszkiem Szelągowskim (dwie prace), Stefanem Sienickim (dwie prace), Janem Redą (jedna praca) — powstało około stu pięćdziesięciu projektów różnej skali i różnego zasięgu opracowania. Wybudowano z tego powyżej czterdziestu obiektów. W ogólnej liczbie projektów zawartych jest około siedemdziesięciu prac konkursowych z czego pięćdziesiąt jeden prac nagrodzonych bądź wyróżnionych: I nagrodą dwadzieścia pięć prac; II nagrodą osiem prac; III nagrodą cztery prace; IV nagrodą — dwie prace, zakupami i wyróżnieniami — dwanaście prac.

Słaby fizycznie organizm przyjaciela spalał się szybciej niżby to sprawiał tok czasu. Gorset ortopedyczny, zbędny od lat nie został przez niego odrzucony, bowiem wiązało się to, według opinii lekarza, z dwumiesięczną przerwą w pracy. Nie przyjmując tego warunku codziennie zażywał środki uśmierzające ból głowy, a pracę serca pobudzał częstymi dawkami kawy. Wypoczynek w okresie studiów i w latach następnych, spędzany wspólnie, stanowiło bądź to intensywne poznawanie różnych miejscowości w zasięgu Europy i Afryki Północnej, bądź pobyt na wsi, na Lubelszczyźnie.

Jego wycieczki zagraniczne w czasie studiów to podróże do Czech i Italii (1923), Rumunii i Turcji (1924) oraz Berlina (1925). W latach trzydziestych zwiedzamy razem Wiedeń, Wenecję, Sycylię, Algier, Malagę, Sewillę, Lisbonę i Brukselę (1934). W roku następnym Fiordy Norwegii, w 1936 — Kopenhagę, Sztokholm i Oslo, w 1937 — Paryż, w 1939 — Kopenhagę, Lisbonę, Ceutę, Trypolis, Palermo i Neapol.

Józef Szanajca nie był żonaty. Nasza wspólna praca, wspólne posiłki i sjesty w ciągu lat nie ulegały zmianie. Przyzwyczajenia te nie zmieniły się również w ostatnim okresie jego życia kiedy zamieszkał w pobliżu, przy ul. Czeskiej 18, gdzie ukończył dla siebie w 1938 roku, dom jednorodzinny w zabudowie szeregowej.

Podstawową pracę twórczą wspólnego warsztatu, absorbującą także wiele nocy spędzonych przy wykonywaniu projektów konkursowych, uzupełniały indywidualne zajęcia, odpłatne i społeczne wliczane do puli łącznego obciążenia dzielonego równomiernie.

Józef Szanajca pracował w latach 1929—1939 na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej w Katedrze Projektowania Hal Przestrzennych jako starszy asystent i zastępca dojeżdżającego z Krakowa profesora Szyszko-Bohusza. Ponadto kierował pracownią architektoniczną Stowarzyszenia Budowlano-Mieszkaniowego Zakładów Ubezpieczeń Społecznych w latach 1932—1935. Pełniąc tę samą funkcję w Ministerstwie Poczt i Telegrafów (1936—1939) był autorem projektu Centralnego Dworca Pocztowego w Warszawie. Brał także udział w akcji budowlanej Towarzystwa Kredytowego m st. Warszawy.

Wyrazem całkowitej wspólnoty naszej działalności architektonicznej był m.in. podział na równe części wszystkich wpływów z prac odpłatnych.

Bohdan Lachert

Tekst z katalogu wystawy "Bohdan Lachert Józef Szanajca Architektura" listopad 1980 - styczeń 1981 Muzeum Architektury we Wrocławiu
© 2003-2006 sztuka.net
© 2003-2006 sztuka.net

Brązowe popiersie architekta Józefa Szanajcy, autorstwa Bohdana Lacherta, ustawiono na półce cokołu licowanego płytami granitowymi.w czterdziestą rocznicę jego śmierci. Pomnik ufundowało w 1979 roku Stowarzyszenie Architektów Polskich. W 2000 roku wykonano replikę skradzionej cztery lata wcześniej rzeźby i ponownie odsłonięto pomnik. Na rzeźbie widnieje napis "Józef Szanajca - architekt - poległ 24.IX.1939 r." Na tablicy zaś "Józef Szanajca, architekt, ur. 1902 - poległ pod Płazowem 24.IX.1939. Przyjaciela rzeźbił Bohdan Lachert." Pomnik usytuowany jest przy zbiegu ulic Jagiellońskiej i Szanajcy.
Dwór w Ciechankach Wacława Lacherta, ojca Bohdana. Pierwsza realizacja B. Lacherta modernistycznie upraszczająca formę dworu polskiego.
Nowe typy domów drewnianych. Projekty B. Lacherta i J. Szanajcy przeznaczone dla podwarszawskiej miejscowości letniskowej - Klementynowa. 1926
Nowe typy domów drewnianych. Projekty B. Lacherta i J. Szanajcy przeznaczone dla podwarszawskiej miejscowości letniskowej - Klementynowa. 1926
Formistyczne sgraffito wykonane przez B. Lacherta i J. Szanajcę we wnętrzu dworu w Ciechankach.
Gmach szkoły nauk politycznych przy ul. Wawelskiej w Warszawie. Pierwszy projekt B. Lacherta i J. Szanajcy w konkursie rozstrzygniętym w marcu 1926. Zaszczytna wzmianka
Zabudowa dzielnicy mieszkaniowej domami wielopiętrowymi. Praca dyplomowa J. Szanajcy pod kierunkiem prof. Rudolfa Świerczyńskiego.
Domy mieszkalne „Warszawa 4” przy ul. Inwalidów Inwalidów Warszawie. Projekt J. Szanajca. Realizacja 1932-1933.
ZUS. Domy szeregowe przy ul. Promyka 1935. Projekt B. Lachert, R. Piotrowski, J. Szanajca.
Galeriowy dom Wacława Lacherta przy ul. Francuskiej 12 w Warszawie. Zrealizowany projekt B. Lacherta i J. Szanajcy. Zniszczony w czasie wojny i odbudowany.
Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego przy Krakowskim Przedmieściu w Lublinie. Projekt B. Lachert, J. Pańkowski i J. Szanajca. Realizacja 1934.
Dom własny B. Lacherta przy ul. Katowickiej w Warszawie.
Dom własny B. Lacherta przy ul. Katowickiej w Warszawie. Projekt B. Lacherta i J. Szanajcy. Budowa rozpoczęta we wrześniu 1928 r. ukończona w lipcu następnego roku. Jedna z pierwszych w pełni awangardowych realizacji w architekturze polskiej. Ze względu na wybitnie nowatorską formę plastyczną, zastosowanie żelbetowego szkieletu konstrukcyjnego, użycie nowego materiału budowlanego – celolitu oraz jednoprzestrzenne ukształtowanie wnętrz uznany w czasie powstania za dom o eksperymentalnym charakterze, a w 1968 r. wpisany do rejestru zabytków.
Dom własny B. Lacherta przy ul. Katowickiej w Warszawie
Bohdan Lachert (1900-1987). Urodzony w Moskwie. Do 1918 r. przebywał w Rosji. Studia: Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej (1920-26). Nawiązana przyjaźń i współpraca z Józefem Szanajcą trwała do września 1939 r., kiedy to Szanajca ginie śmiercią żołnierską. Datująca się od 1924 r. ich młodzieńcza twórczość osiąga ogromną aktywność i już w okresie studiów przyniosła nowatorskie, należące w pełni do funkcjonalizmu rozwiązania zarówno w pracach studenckich wykonanych pod kierunkiem prof. Rudolfa Swierczyńskiego i prof. Czesława Przybylskiego (Dom Architekta na skarpie - Lachert, 1926; krematorium i zabudowa w centrum miasta jedenastopiętrowymi blokami galeriowymi typu maisonette - Szanajca, 1927), jak i wspólnych projektach konkursowych z 1926 r.: kościół Św. Rocha w Białymstoku, gmach Szkoły Nauk Politycznych w Warszawie i „Tani Dom" na Targach Wschodnich we Lwowie. Najracjonalniejsze rozwiązania mieszkań w typowej zabudowie szeregowej, bliźniej i blokowej z wieloma udogodnieniami dla użytkowników (kuchnia - ogniska dostarczające z suteren gotowe posiłki, rozsuwane ściany itp.) przynoszą im w konkursie lwowskim sześć pierwszych nagród i określają ich podstawową problematykę, jaką jest funkcjonalny, ekonomiczny dom mieszkalny. Organizują wraz z Syrkusami i Brukalskimi grupę - pismo „Praesens". Projekt konkursowy Pałacu Ligi Narodów w Genewie (1927) wykonany wraz ze Stanisławem Hemplem przynosi im poza zaszczytną wzmianką zaproszenie Szanajcy jako jednego z dwu delegatów Polski w CIAM. Ich pierwsze realizacje funkcjonalistyczne pochodzą z lat 1928-29, są to: pensjonat „Tabita" w Skolimowie, willa Szyllera na Wale Miedzeszyńskim 756 w Warszawie i szeregowy dom na ul. Katowickiej 9-13 o otwartej prze­strzeni wewnętrznej w duchu Pawilonu L'Esprit Nouveau i pełnym wdzięku układzie elewacji wyniesionej na lekkich słupach. Na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929) projektują Pawilon Centro-Cementu wraz z otaczającym terenem, na którym stosują tworzywo cementowe w ławkach, fontannach itp. oraz z grupą Praesens urządzają wnętrza pawilonu Monopolu Spirytusowego. W latach trzydziestych związani są z działalnością budowlaną ZUS-u (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) prowadzoną na Żoliborzu w Warszawie oraz w Gdyni. Są to domy urzędnicze „Warszawa 1", ul. Mickiewicza 27 (Brukalski, Szanajca 1930-31), „Warszawa 4", ul. Mickiewicza 25 (Szanajca, 1932-33). Najciekawiej rozwiązane zostały projekty domów szeregowych ZUS-u na ul. Promyka 25-43 i Dziennikarskiej 12-26 wznoszone przy udziale Romana Piotrowskiego w latach 1934-35. W Tuszynku pod Łodzią oraz w Kruku pod Gostyninem zostają zrealizowane ich projekty sanatoriów przeciwgruźliczych ZUS-u (1937).

W 1937 r. otrzymują Grand Prix za Polski Pawilon Gospodarczy na Światowej Wystawie „Sztuka i Technika" w Paryżu. Wspólny udział w kilkudziesięciu konkursach architektonicznych kończy m.in. projekt szkicowy pawilonu polskiego na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w 1939 r.

Poza projektowaniem Lacherta i Szanajcą łączyła praca dydaktyczna na Wydziale Architektury, na którym Lachert wznawia wykłady zaraz po wojnie, a następnie prowadzi (od 1948) Katedrę Projektowania Przemysłowego. W r. 1946 zostaje zrealizowany przedwojenny projekt poczty przy ul. Targowej 73 w Warszawie, w latach następnych gmach PKO na ul. Marszałkowskiej 124 (1948). W Pracowni Architektonicznej ZOR (Zakłady Osiedli Robot­niczych) powstaje projekt dzielnicy Muranów. W tym też czasie jest współautorem Cmentarza Żołnierzy Radzieckich. Po r. 1956 bierze udział w konkursach na pawilon polski Expo 58 w Brukseli, pomnik Playa Giron na Kubie (wraz z Barbarą Zbrożyną i Adolfem Ryszką, 1964), ratusz w Amsterdamie (z Janem Cianciarą i Hubertem Dąbrowskim, 1968), dworzec kolejowo-autobusowy w Lublinie (z Andrzejem Pawlikiem i Jackiem Lubańskim, 1970), Instytut Technologii i Konstrukcji Maszyn przy Al. Jerozolimskich (z córką Krystyną Lachert oraz Andrzejem i Elżbietą Lubiatowskimi, 1974), Bibliotekę Narodową w Teheranie (z Wincentym Szoberem i Jackiem Lubańskim, 1978). Prowadzi też w związku z projektem osiedla mieszkaniowego w Puławach o zabudowie dywanowej (1962) badania nad jednokondygnacyjną zabudową mieszkaniową; opublikowane w miesięczniku „Architektura" 1963, nr 4.

źródło: Awangarda Polska Architektura Urbanistyka 1918-1939, Warszawa 1981, s.266-267

PROJEKTY I REALIZACJE

* Stacja Hydrobiologiczna zaprojektowana w 1923 r - obecnie mieści się tam Muzeum Wigier Wigierskiego Parku Narodowego.
http://www.wigry.win.pl/mw/index.php

* Szkoła w Miłosnej (obecnie Sulejówku), wspólny projekt B. Lacherta i J. Szanajcy realizacja 1925
* Brama wjazdowa na Mokotowie Pole Wyścigów Konnych w warszawie. Wspólny projekt B. Lacherta i J. Szanajcy w konkursie ograniczonym dla studentów Wydziału Architektury, I nagroda
* Dom szeregowy w pobliżu warsztatu pracy. Pierwszy projekt B. Lacherta i J. Szanajcy w zakresie typizacji. Projekt eksponowany na Pierwszej Międzynarodowej Wystawie Architektury Nowoczesnej w Warszawie, wiosna 1926
* Gmach szkoły nauk politycznych przy ul. Wawelskiej w Warszawie. Pierwszy projekt B. Lacherta i J. Szanajcy w konkursie rozstrzygniętym w marcu 1926. Zaszczytna wzmianka
* Willa Kazimiery Scheunertowej na Kamiennej Górce koło Gdyni. Pierwsza wersja projektu eksponowana była na wystawie „Mieszkanie i Miasto” w czerwcu 1926 r. w Warszawie.
* Dom bliźniaczy. Projekt eksponowany na wystawie „Mieszkanie i Miasto” w czerwcu 1926 r. w Warszawie.
* Typowe domy ludowe. Projekty konkursowe B. Lacherta i J. Szanajcy. I nagroda za typ miejski i II za typ wiejski. Konkurs rozstrzygnięto 7 lipca 1926.
* Dom rejenta. Praca studencka J. Szanajcy wykonana pod kierunkiem prof. Rudolfa Świerczynskiego. 1926
* Kościół św. Rocha w Białymstoku.. Projekt konkursowy B. Lacherta, L. Niemojewskiego i J. Szanajcy. Konkurs rozstrzygnięty 7.07.1926 IV nagroda.
* Projekt konkursowy na siedzibę Ligi Narodów w Genewie. 1927
* Hotel pensjonat Viktoria Regia w Kamiennej Górze koło Gdyni. Zrealizowany projekt rozbudowy.
* Dom własny B. Lacherta przy ul. Katowickiej w Warszawie. Projekt B. Lacherta i J. Szanajcy.
* Pawilon Centro Cementu. Zrealizowany projekt B. Lacherta i J. Szanajcy na terenie zachodnim PWK w Poznaniu. 1929
* ZUS. Urzędnicze domy mieszkalne, „Warszawa 1” przy ul. Mickiewicza 27. Realizacja 1930-1931.
* ZUS. Robotnicze domy mieszkalne, „Warszawa 2” przy ul. Krasińskiego 2. Realizacja 1930-1931.
* Domy mieszkalne „Warszawa 4” przy ul. Inwalidów Inwalidów Warszawie. Realizacja 1932-1933
* Tani dom własny – wystawa budowlana na polach bielańskich. 1932
* Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego przy Krakowskim przedmieściu w Lublinie.
* Galeriowy dom Wacława Lacherta przy ul. Francuskiej 12 w Warszawie. Zrealizowany, zniszczony w czasie wojny i odbudowany
* Dom bliźniaczy ul. Święcickiego. 1935
* ZUS. Domy szeregowe przy ul. Dziennikarskiej 1935
* Domy szeregowe przy ul. Promyka 1935
* Galeriowy dom mieszkalny Ordowskiej przy ul. Berezyńskiej 28 w Warszawie. 1936
* Dom mieszkalny Wacława Lacherta przy ul. Radziłowskiej 5 w Warszawie.
* Polski Pawilon Gospodarczy na Międzynarodowej Wystawie Sztuka i Technika w Pryzu odznaczony Grand Prix
* Sanatorium ZUS w Tuszynku pod Łodzią. 1937
* Sanatorium przeciwgruźlicze ZUS w miejscowości kruk pod Gostyninem. Realizacja 1938
* Dom mieszkalny Z. Wasiutyńskiego przy ul. Okolskiej w Warszawie. Realizacja 1938
* Jednorodzinny dom własny architekta w zabudowie szeregowej przy ul. Czerskiej w Warszawie. Projekt z 1936 r. zamieszkany przez J. Szanajcę w 1938 r.
* Urząd Pocztowo-Telegraficzny przy ul. Targowej 73 w Warszawie. Zrealizowany po wojnie w 1946 r.
* Dom Jana Kornakowicza przy ul. Dąbrowieckiej w Warszawie B. Lachert. Projekt i realizacja.
* Dzielnica mieszkaniowa Muranów Południowy. Pracownia Architektoniczna ZOR kierowana przez Lacherta. Realizacja 1948-1952.
* Cmentarz Żołnierzy Radzieckich przy Al. Żwirki i Wigóry w Warszawie. 1949


Źródła materiałów:

Architektura Polska - Wydawnictwo Miesięcznika "Architektura i Budownictwo" Warszawa, 1937

Katalog wystawy "Bohdan Lachert Józef Szanajca Architektura" listopad 1980 - styczeń 1981 Muzeum Architektury we Wrocławiu

Awangarda Polska Architektura Urbanistyka 1918-1939, Warszawa 1981

www.sztuka.net.pl
RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, ronet@ronet.pl